Ngày xuân thăm làng cổ Đường Lâm

Thật xấu hổ. Tới bây giờ mới tới được làng cổ Đường Lâm. Mặc dù nó chỉ cách Hà Nội có 40 cây số. Tháng Chạp hằng năm, một số dòng họ lớn trong làng cổ này có các họ Phan, họ Hà, họ Đỗ, họ Giang, họ Kiều, họ Tạ…thường đứng ra tổ chức họp mặt. Con cháu các dòng họ ấy dù công tác ở nơi nao cũng dành thời gian về với quê hương.

Tôi có người bạn họ Hà ở đó - nhà văn Hà Nguyên Huyến. Nhà anh cũng là một ngôi nhà cổ, cổ tới…205 năm.

Phóng viên Kênh VTC10 “Văn hóa Việt” có làm một phim ngắn giới thiệu ngôi nhà của anh. Tôi xem, khen đẹp và lạ. “- Cổ ơi là cổ!” “- Thích thì lên đi!” Anh mời. Và giờ, mới có cơ hội. Cũng là dịp người ta đặt bài cho số Tết. Đáng tiếc, phôn cho Hà Nguyên Huyến, Huyến cũng đi Tây Nguyên…viết bài Tết.Có từ nơi thuộc vùng xoáy cuộc sống hiện đại người người xe xe lúc nào cũng đông đúc như nêm, mới cảm nhận đến ngỡ ngàng trước một làng cổ - phải gọi là làng Việt cổ Đường Lâm.

Đi qua hai cánh cổng làng bạc màu sương gió, nằm dưới bóng một cây đa vào hạng “cụ cổ thụ” trên 400 năm tuổi, là những ngõ xóm, đường làng, mái ngói, tường đá ong, và các công trình kiến trúc cổ xưa trong một không gian sinh hoạt cộng đồng mang đậm bản sắc của một làng quê thuần nông: cây đa, sân đình, ao sen, giếng nước, bến sông. Và dấu ấn của một nền văn minh lúa nước.

Đường Lâm nằm trong vùng chân núi Ba Vì, bên các dòng sông Hồng, sông Đuống, sông Tích, sông Đáy. Nó thuộc cảnh quan trung du bán sơn địa, làng xóm tụ cư bố trí quanh đồi gò và ven sông. Nhiều địa danh còn in dấu những đồi gò và cánh rừng xưa. Đường Lâm có chín thôn: Mông Phụ, Cam Lâm, Cam Thịnh, Đoài Giáp, Đông Sàng, Hà Tân, Hưng Thịnh, Phụ Khang, Văn Miếu. Nhưng những gì được gọi là cổ của Đường Lâm, vẫn là tập trung ở thôn Mông Phụ.

Nét riêng nhất của làng cổ Đường Lâm mà ai từng quen thuộc với các vùng quê rất dễ nhận ra, chính là kiến trúc làng và kiến trúc nhà. Những ngả đường mang hình xương cá, gồm một trục đường chính với rất nhiều ngõ cụt. Tuy nhiên, vẫn có những ngõ nhỏ thông với nhau giữa các gia đình, mà người trong làng đi bất cứ lối nào cũng về được nhà mình. Nhưng  với kẻ trộm, thì chạy đằng nào cũng bị bắt. Có động, tù và thổi âm vang, tráng đinh trong làng ùa ra, ngay lập tức gặp nhau ở một chỗ. Gặp một ngõ cụt, anh nhà báo đi cùng tôi khoát tay: “Đúng là trộm chạy tới đây là chết chắc!”

IMG5383 1

Đi trên đường làng, là đường lát gạch nung xếp nghiêng. Gạch này là lệ nộp “treo làng” khi gái lấy chồng xa. Hai bên đường là những tường hậu các ngôi nhà xây bằng gạch đá ong, nối nhau thẳng tắp mang cái màu thổ hoàng quyến rũ, và trên những bức tường ấy nhấp nhô mái ngói. Do khai tác tốt độ dốc, làng lại không có nhiều nghề phụ nên đường đi lối lại ở Đường Lâm sạch sẽ , phong quang, không mùi hôi nước tụ.Ở làng Mông Phụ mỗi xóm có một giếng nước mang tên xóm. Như giếng xóm Hè, giếng xóm Giang. Hai giếng này xưa kia nổi tiếng là giếng có nước ngon, đã đi vào ca dao tục ngữ Việt Nam:

                      “Nước giếng Hè, chè Cam Lâm

                      Nước giếng Giang, khoai lang đồng Bường”

Một số giếng đá ong chỉ xây ở đoạn cổ giếng. Còn lòng giếng là khoét vào đá ong nguyên khối. Tương truyền hai giếng nước hai bên đình Mông Phụ là hai con mắt của một con rồng chột. Bởi một giếng, nước trong vắt. Còn một, nước hơi đục, gọi là giếng Sữa.

Kiến trúc nhà ở Đường Lâm độc đáo không lẫn với nơi đâu. Bố cục kiến trúc trong khuôn viên thường theo kiểu chữ nhất, chữ nhị, chữ đinh và chữ môn. Nhà thường quay hướng nam. Những ngôi nhà to được thiết kế theo kiểu năm gian hai dĩ (chái).

Kết cấu kiến trúc từ năm hàng chân cột đến bốn hàng chân hay quá giang trốn một cột.

Nhà ba hàng chân cột hay quá giang trốn hai cột.

Nhà hai hàng chân cột hay quá giang trốn ba cột.

Và nhà một hàng chân.

IMG5372

 

Những ngôi nhà như thế rất dễ nhận ra nét đặc sắc của nhà cổ: nhà gỗ, tường xây đá ong, nằm trong cái khuôn viên có tường bao cũng bằng đá ong. Gỗ, nhà sang thì dùng các loại nhóm “tứ thiết” đinh-lim-sến-táu. Nhà thường thì dùng các loại soan, mít, xà cừ. Các cấu kiện gỗ gắn kết theo lối cổ truyền dùng mộng khóa. Chỗ nào cần chốt thì khoan lỗ chốt đinh tre ngà già.Cổng nhà thường có dáng chiếc quai giỏ, mềm mại về đường nét và vững chãi nhờ vật liệu xây bằng đá ong. Nhà quan lại chức sắc thường có vòm cửa mặt hổ phù. Phía trên đắp long-ly-quy-phượng, hay lưỡng long chầu nguyệt.

IMG5374

Nhà được bố trí nhiều cửa, bậu cửa cao, có bình phong bằng trúc ghép phía trước mép hiên nhà để ngăn cản những điều xấu thâm nhập. Cửa gỗ được chia hai loại: bức bàn và cánh phố. Cửa bức bàn có thể nhấc ra lắp vào một cách dễ dàng. Những khuôn cửa già nua khi thường kẽo kẹt khép lại kín đáo như một thế giới riêng. Mỗi khi có việc lại tháo ngả ra làm bàn, hoặc đêm hè làm phản ngủ mát. Chỉ bằng kinh nghiệm thôi mà căn nhà nào cũng như có nghiên cứu phong thủy đối lưu cho người ở trong đó thật dễ chịu.

Gian giữa nhà là nơi đặt ban thờ tổ tiên. Dưới ban thờ thường đặt một bộ sập gỗ lim. Hai gian kề gian giữa phía trái hoặc phải là nơi đặt bộ tràng kỷ. Còn một là chiếc giường tre. Có một số nhà được thiết kế theo lối “nội tự ngoại khách” (bên trong thờ bên ngoài tiếp khách), không có hiên nhà. Hai gian buồng là nơi dành cho con gái hoặc con dâu ở, cũng là nơi đặt chiếc hòm gian đựng lương thực, vật dụng gia đình. Buồng rộng, thì mắc thêm cánh võng đay. Chị phóng viên báo Phụ nữ cười rúc rích: “Văn hóa tình dục trong ba bốn chục năm hôn nhân bền vững là chỉ gọn trong cái không gian này đây! Thật bái phục!”
Ngoài hiên nhà thường có đặt chiếc chõng tre bên trong bình phong.

Góc sân các nhà thường để một số chum, hũ sành đựng tương kê cao bằng ba viên gạch nung, có nắp đậy chùm kín. Nhiều nhà làm tương bán xếp chum cả dãy. Chum ấy được ví như chiếc tủ lạnh tự nhiên. Ngày xưa, người ta thường ủ trong đó những khẩu thịt lợn luộc qua, hoặc để muối cà nén dưa ăn quanh năm. Cà và dưa nén ròn ngon hơn muối xổi. Ấy mới là gia bản.

Nhưng sân mỗi nhà thường thấp hơn mặt đường. Vào những ngày mưa, nước từ ngoài dồn vào trong sân mà người dân Đường Lâm tin là “tụ thủy sinh tài lộc”, rồi nước mưa mới chảy thoát ra bằng đường cống.

Hiện Đường Lâm có 956 ngôi nhà cổ truyền thống ở các làng Đông Sàng, Mông Phụ, Cam Thịnh xây dựng từ năm 1649. Căn cổ nhất là 400 năm. Ở căn nhà này còn lưu giữ một bài văn cúng tế chữ nho viết bằng mực tàu trên một tấm ván.

Đường Lâm hãnh diện là “Đất Hai Vua” –  hai vị anh hùng dân tộc – Phùng Hưng và Ngô Quyền. Còn là quê hương của nhà ngọai giao lỗi lạc Giang Văn Minh. Và cũng hãnh diện đã bảo tồn được một kho đồ sộ di sản văn hóa phi vật thể. Đó là bảo lưu được các lễ hội, phong tục tôn vinh các vị anh hùng dân tộc. Lưu giữ được một tập hợp thư tịch phong phú với trên 2.000 trang văn bản Hán Nôm ghi chú thần tích, thần sắc, gia phả…ghi chú công lao, sự tích của nhiều vật thờ cúng trong di tích, về quá trình xây dựng, tu bổ, tôn tạo với sự hưng công, đóng góp của các dòng họ, dân làng, và của những người có thiện tâm trong tổng, trong huyện. Cùng những di vật, những đồ tự khí có giá trị về mặt lịch sử, mỹ thuật tạo hình và điêu khắc

IMG5386

Đường Lâm có 21 di vật ở niên đại tạo tác khác nhau qua nhiều thời kỳ. Cổ nhất là tấm bia “Phụng tự bi ký” ở Cam Lâm, khắc năm Hồng Đức 4 (1473), ghi nhớ việc thờ cúng Phùng Hưng. Tấm bia “Sùng Nghiêm tự bi ký” ở chùa Mía khắc năm Đức Long 6 (1634) ghi việc trùng tu chùa vào năm 1632… Hay bản “Gia phả họ Giang” được biên soạn năm Tự Đức 8 (1854) gồm 56 trang chữ Hán, ghi đầy đủ lời tựa, tên hiệu, công việc, ngày mất…của các thế hệ thuộc nhiều chi phái trong dòng họ khá cụ thể.

Trong khối di sản văn hóa ấy còn có các tác phẩm văn học, văn hóa, y học, các hoành phi, câu đối, văn tự trên các bản khắc gỗ ở các di tích, các truyền thuyết, cổ tích, tục ngữ, ca dao, dân ca.

Làng cổ Đường Lâm là một vùng quê hiếm, có một tài sản tinh thần vô giá, gắn kết cộng đồng dân tộc, với cốt lõi bản sắc dân tộc. Là cơ sở để sáng tạo những giá trị văn hóa mới và giao lưu văn hóa.

IMG5409 1

Đường Lâm nổi tiếng với một số sản phẩm rất quê: Gạo Rí, gà Mía, chè lam, bánh tẻ, kẹo vừng. Nghề làm tương cũng nổi tiếng chất lượng không thua kém tương làng Bần (Hưng Yên), tương Cự Đà Thanh Oai (Hà Tây cũ). Khách đến thăm nhà gặp bữa ăn hằng ngày, thể nào cũng được thưởng thức món nước chấm dùng tương, uống nước chè tươi và ăn cơm gạo Rí với thịt gà Mía.

Chợ Mía nổi tiếng trong vùng. Mía cây vỏ tím xẫm ngon ngọt ròn mềm bán đầy ở chợ Mía. Chợ Mía họp trước cửa Tam quan chùa Mía. Chùa Mía là một ngôi chùa khá cổ mang nhiều dấu ấn chung của cư dân Đông Nam Á.Chỉ một lần thôi, đi trên con đường làng vắng vẻ lát gạch nghiêng, hai bên có những dãy tường đá ong loang lổ vết rêu cùng các cổng nhà khép kín, bầu không khí nơi đây lại có chút gì tư lự và mơ hồ, để khi về nao nao nhớ cái mầu thổ hoàng của tường đá ong rực rỡ trong nắng chiều vùng bán sơn địa mà người người hay gọi là xứ Đoài. Âm hưởng như thơ.

Theo ước tính của ông Nguyễn Trọng An, Phó trưởng Ban quản lý Di tích làng cổ Đường Lâm, thì khách du lịch ngoại quốc tới Đường Lâm ngày một nhiều. Sáu tháng đầu năm 2011 tăng 70% so với năm trước. Mà đa phần là du khách các nước châu Âu như Bỉ, Hà Lan, Canada,Tây Ban Nha, Pháp. Họ mê mải với vật liệu đá ong, xa lạ với đá hoa cương, cẩm thạch trong các công trình xây dựng ở nước họ, mà cũng tuổi thọ những trăm năm bền vững.Đá ong là loại vật liệu có sẵn ở Đường Lâm do quá trình la-tê-rít hóa tạo nên. Quốc Oai, Thạch Thất cũng có nhiều đá ong. Ở đồng bằng sông Hồng, các nhà khoa học địa chất đã chứng minh rằng có hai vỉa đá ong lớn nằm ở  Bắc Ninh và Hà Tây cũ, Đường Lâm chỉ là một vệt bé nhỏ của một vỉa.

Đá ong khi chưa thành khuôn gạch thì mềm dẻo, nhưng đẽo lên rồi để lâu hóa cứng. Từ xưa tới nay đá ong vẫn là thứ sẵn nhưng nó lại là vật liệu quý để xây dựng các công trình trong làng. Đặc tính của loại đá này là càng để lâu càng tốt. Cái câu “nước chảy đá mòn” không ứng với đá ong. Đá ong khi xây không tốn nhiều công trát, song vẫn bảo đảm cho khối tường dày. Đủ làm mát nhà mùa hè. Đủ sưởi ấm nhà trời đông. Một nhà thơ viết: “Đất đá ong khô nhiều ngấn lệ”. Một nhà văn viết: “Không thể xóa được ảnh hình của làng chừng nào từng viên đá ong còn được lấy lên dựng nhà”.

Người làng Mông Phụ kể rằng, từ thời cụ bành tổ đã có đá ong. Loại đá này phải đào từ dưới đất lên. Mỗi lần đào rất khó vì mỗi viên thường to khoảng 15 đến 40 cen-ti-mét. Năm tháng trôi đi càng khiến cho đá săn chắc, cứng cáp, cho con người Đường Lâm càng thêm tin yêu vào nơi mình đang sống một cuộc sống bình dị nhưng vững bền.

Người dân Đường Lâm rất ý thức về giá trị văn hóa của làng mình. Họ biết rõ vẻ đẹp trầm mặc cổ kính của những ngôi nhà cổ đang thu hút khách thập phương tìm về để nôn nao cùng…quá khứ. Để ngỡ ngàng trước một làng cổ còn lưu giữ những sắc màu của thời gian.

Anh bạn nhà báo đi cùng tôi nói đúng: Tách khỏi cái ồn ã hối hả nơi thị thành như sống gấp, về Đường Lâm mà cảm nhận những phút giây sống chậm, khép mình vào một không gian tưởng chừng bị lãng quên, để hòa mình vào cái không khí u tịch của ngôi làng có tới mấy trăm năm tuổi. Thanh thản vô cùng.

Khiếu Quang Bảo (trích nguồn vtc.vn)

Bình luận  

 
0 #80 Kristeen 2019-08-19 09:44
If you are going for best contents like I do, simply pay a quick visit
this web page daily as it offers feature contents, thanks

my website: nắp ga gang
Thành An: https://www.youtube.com/watch?v=BLhmpQXO7io
 
 
0 #79 Sebastian 2019-08-19 09:39
I simply could not go away your site before suggesting that I actually
enjoyed the standard information ban nap ho ga Thanh
An: https://www.24h.com.vn/thi-truong-24h/tai-sao-thuong-hieu-nap-ho-ga-thanh-an-lai-duoc-khach-hang-tin-tuong-c341a1016362.html individual supply to your visitors?
Is going to be again often in order to check up on new posts
 
 
0 #78 Hellen 2019-08-19 09:35
Heya i am for the first time here. I found this board and I
to find It truly useful lưới chắn rác
Thành An: https://www.24h.com.vn/thi-truong-24h/tai-sao-thuong-hieu-nap-ho-ga-thanh-an-lai-duoc-khach-hang-tin-tuong-c341a1016362.html
 
 
0 #77 Imogen 2019-08-19 09:33
Greetings! Very helpful advice in this particular post!

It's the little changes that will make the most important changes.
Thanks for sharing!

Here is my site nắp hố ga
gang cầu Thành An: https://www.24h.com.vn/thi-truong-24h/tai-sao-thuong-hieu-nap-ho-ga-thanh-an-lai-duoc-khach-hang-tin-tuong-c341a1016362.html
 
 
0 #76 Yolanda 2019-08-19 09:30
It's hard to find knowledgeable people on this subject,
however, you sound like you know what you're talking
about! Thanks

Look at my web site ... bảng giá nắp hố ga Thành An: https://www.facebook.com/pg/hogathanhan/posts/
 
 
0 #75 Bernadine 2019-08-19 09:23
Howdy! Someone in my Facebook group shared this
website with us so I came to give it a look. I'm definitely enjoying the information. I'm book-marking and will be tweeting this to my followers!
Wonderful blog and great design and style.

my web-site; nắp hố ga Thành An: https://www.24h.com.vn/thi-truong-24h/tai-sao-thuong-hieu-nap-ho-ga-thanh-an-lai-duoc-khach-hang-tin-tuong-c341a1016362.html
 
 
0 #74 Garrett 2019-08-19 09:18
Wow, incredible blog layout! How long have
you been blogging for? you make blogging look easy.
The overall look of your site is excellent, let alone the content!


Review my blog post :: nắp hố ga bằng thép Thành An: https://www.24h.com.vn/thi-truong-24h/tai-sao-thuong-hieu-nap-ho-ga-thanh-an-lai-duoc-khach-hang-tin-tuong-c341a1016362.html
 
 
0 #73 Muoi 2019-08-14 13:11
This design is steller! You definitely know how to keep
a reader entertained. Between your wit and your videos, I was almost moved to start my own blog (well, almost...HaHa!) Fantastic
job. I really loved what you had to say, and more than that,
how you presented it. Too cool!

Also visit my webpage: sau rieng dona thai: https://www.cloudfantasy.net/index.php?members/bangiongdanhuongtrang.68/
 
 
0 #72 Verna 2019-08-14 12:47
What's up, just wanted to say, I enjoyed this post.

It was practical. Keep on posting!

Here is my webpage ... nắp hố ga composite Thành An: https://www.facebook.com/pg/hogathanhan/posts/
 
 
0 #71 Seth 2019-08-14 10:24
Do you mind if I quote a few of your posts as long as I provide credit and sources back to your
blog? My blog is in the exact same area of interest as yours and my users would certainly benefit from a
lot of the information you present here. Please let me
know if this ok with you. Thank you!

Here is my web-site; nap ho ga
composite Thanh An: https://www.24h.com.vn/thi-truong-24h/tai-sao-thuong-hieu-nap-ho-ga-thanh-an-lai-duoc-khach-hang-tin-tuong-c341a1016362.html
 

Thêm bình luận